نوع متفاوتی از حیات:ایا گیاهان هم هوش دارند؟

در یکی از قسمت های نخست سریال پیشتازان فضا[1]، موجودات فضایی شبیه به انسان در سفینه زندگی می کنند که دارای سرعت بسیار بالایی هستند به طوری که کارکنان قادر به دیدن آن ها نیستند، بیگانه ها نیز به نوبت خود کاپیتان کرک و کارکنانش را موجوداتی تقریباً ساکن می دیدند به طوری که هر عملی از آن ها یک سال طول می کشد تا انجام بپذیرد.

حال در مورد تصور ما نسبت به گیاهان فکر کنید. موجوداتی با واکنش های بسیار آهسته، آن ها پتانسیل داشتن نوعی رفتار هوشمند را دارند ولی آهسته و متفاوت تر از آن به نظر می رسند که بخواهیم آنها را هوشمند تلقی کنیم.

این موضع هسته و مغز دو کتاب سبز باهوش[2] نوشتهٔ استفانو منکیوسو[3] و السندرا ویولا[4] و کتاب احساس و ارتباط گیاه[5] نوشتهٔ ریچارد کاربن[6] است. آن ها ادعا می کنند که گیاهان باهوش هستند، البته باید توجه داشت که ما باید بر گرایشات فرهنگیمان در مورد گیاه که در عقایدمان ریشه دوانده فایق آییم. چنان که کاربن می نویسد: «اگر از یک کودک در مورد تفاوت گیاهان و حیوانات بپرسید… خواهد گفت که “گیاهان نمی توانند حرکت کنند” یا “گیاهان کاری انجام نمی دهند.”»

همان طور که در هر دو کتاب بالا اشاره می شود این گونه است ولی ما فقط یک گام کوتاه فکری فاصله داریم تا این عدم تحرک ظاهری را با شکلی از زندگی مکانیکی همراه با رشد و واکنش ساده متحد سازیم موجودی نیمه مرده که عاری از خرد، استراتژی و قدرت یادگیری است.

منکیوسو و ویولا یاد آور می شوند که در اسلام گیاهان اساساً موجودات زنده تلقی نمی شوند در کشورهای اسلامی سنّتی غنی در تصویرگری انواع گل و گیاهان دارند. این در حالی است که تصویرگری از موجودات زنده ممنوع بوده است. حتّیٰ در علم پزشکی اخیر در دنیای غرب از اصطلاح «حیات نباتی» برای شرح احوال کسانی که قدرت تفکر یا آگاهی خود را از دست داده اند استفاده می شود.

واضح است که ما هیچوقت با یک گل رز شطرنج بازی نمی کنیم یا از ارکیده داخل طاقچه هیچ وقت مشورت نمی خواهیم. اما نکته اینجاست که انسان ها به خاطر کوتاه نظری هایشان مقصرند، به خاطر تعریف هوشمندی که آن را تنها به داشتن سیستم های عصبی محدود می کنند و همچنین سرعت های ماهیچه ای که باعث افزایش سرعت فرایندها می شود. هر سه نویسندهٔ بالا بر این نکته اتفاق نظر دارند.

گیاهان و حیوانات با چالش های مشابهی مواجه هستند: آن ها به دنبال منابع تغذیه و جفت هستند و از شکارچیان، عوامل بیماری زا و انواع تنش های ناشی از عوامل غیرزنده اجتناب می کنند. کاربن می گوید «گیاهان با خودشان در ارتباط هستند، به همدیگر علامت می دهند، به موجودات دور-و-برشان گوش می دهند و با جانداران دیگر تبادل اطلاعات می کنند.» آن ها دارای واکنش های انطباقی و قابلیت وفق دهندگی هستند به طوری که اگر دارای سرعت فهم انسان می بودند آشکار می شد که «در حل مسائل مربوط به خودشان بسیار باهوش هستند.»

این حوزهٔ پژوهشی توسط شبه علمی در دهه ۱۹۷۰ ناتمام ماند. زمانی که مفاهیمی مثل «ارتعاشات» و «میدان انرژی» با نتایج حاصل از آزمایشات ضعیفی ارتباط یافته بود که روی حساسیت گیاهان نسبت به موسیقی و صدای انسان و همچنین توانایی آن ها در تأثیرگذاری بر رشد گیاهان دیگر را بررسی می کرد. گرچه مکانیسم های پشت این پدیده ها اکنون بهتر شناخته شده اند اما هنوز بسیاری از شک و تردیدها در مورد هوشمندی گیاهان باقی مانده است.

منکیوسو و کاربن کار خود را صرف بدست آوردن شواهد دقیق علمی برای اثبات هوشمندی گیاهان کرده اند. کاربن در دانشگاه کالیفرنیا بر روی واکنش های ایمنی مانند گیاهان در برابر انواع حملات مطالعه می کند. منکیوسو نیز در آزمایشگاه بین المللی نوروبیولوژی گیاهی در دانشگاه فلورانس ایتالیا کار می کند.

این محققان نیز مانند دیگر دانشمندان این زمینه دارای شرایط سختی هستند. بسیاری از متفکران بعد از افلاطون گیاهان را هوشمند می دانستند. داروین بعد از کارکردن بر روی گیاهان بالارونده و گوشتخوار، ارکیده ها و دانه های جوانه زن نوشت «این امر همیشه موجب خرسندی من بوده که گیاهان را به عنوان موجوداتی ارگانیک بستایم.» لینئوس[7] حتی بر این باور بود که گیاهان شب ها می خوابند.

در حال حاضر میکروالکترونیک و آنالیزهایی از ترکیبات آلی فرّار با غلظت پیکوگرمی، پیچیدگی های رفتاری از گیاهان را نشان می دهند که قبلاً دیده نشده است. تا این حد که منکیوسو می نویسد: «زندگی گیاهی در بعد دیگری از زمان آشکار می شود» و این که آن ها «به طور قابل توجهی از آنچه که به نظر می رسند فعال تر و سرزنده ترند، آن ها در واقع قهرمانانی زیرک در درام زندگی خود هستند.»

گیاهان دارای قدرت عکس العمل بالایی هستند، آن ها می توانند خود را با گرانش، دانه های شن و ماسه، نور خورشید و ستارگان، و حتّیٰ حشرات کوچک هماهنگ سازند. آن ها موجودات استراتژیک، آگاه و زیرکی هستند و زندگی شان نیازمند نوعی حساسیت محیطی است که بسیار متفاوت است با تصور عموم نسبت به یک گل ساده یا کارخانه های مربوط به پرورش گل و گیاه و آنچه که بسیاری از مردم تصور می کنند.